Poradnia

Pytania i odpowiedzi

kategoria: Pisownia

18.10.2019

Rocznica 40. czy 40-ta?

Dzień dobry, uprzejmie proszę o pomoc w ustaleniu poprawności zapisu dotyczącego: 40. rocznicy czy 40-tej rocznicy? Będę wdzięczna za pomoc.

Poprawna forma zapisu wymaga zastosowania kropki po liczebniku porządkowym zapisanym cyfrą arabską - "40. rocznicy". Zapis z dywizem "40-tej rocznicy" jest niepoprawny.

Poradnia

07.06.2019

Gdańsk-Orunia czy Gdańsk Orunia? Zapis nazw dzielnic miast

Dzień dobry! Mamy wątpliwości co do pisowni nazwy miasta połączonej z nazwą dzielnicy. W jednych źródłach jest napisane z myślnikiem, a w innych bez, np. Gdańsk-Orunia czy Gdańsk Orunia. Prosimy o podanie poprawnej wersji. Pozdrawiamy, uczniowie klasy 8a SP 54

Bardzo się cieszymy, że interesują Was problemy poprawności językowej. Zapis nazw miejscowych, które składają się z dwóch (lub więcej) elementów, rzeczywiście może stanowić problem, bo ustalenia ortograficzne zmieniały się w tym zakresie. Zapewne z tego powodu można spotkać różne zapisy, które utrwaliły się jako pewien zwyczaj językowy.
W roku 2004 Rada Języka Polskiego (RJP) podjęła uchwałę ortograficzną dotyczącą zapisu nazw miejscowości i dzielnic (http://www.rjp.pan.pl/index.php?option=com_content&view=article&id=83:uycie-cznika-w-wieloczonowych-nazwach-miejscowych&catid=43&Itemid=59). Zgodnie z tą uchwałą nazwy złożone z dwóch lub więcej wyrazów, które wspólnie określają miejscowość lub jej część (dzielnicę), piszemy z łącznikiem. Poprawny jest zatem zapis Gdańsk-Orunia, podobnie jak Warszawa-Okęcie, Warszawa-Śródmieście, Bielsko-Biała-Lipnik czy Warszawa-Praga-Północ.
Uchwałę RJP stosują słowniki ortograficzne. Zasada pisowni z łącznikiem po raz pierwszy została podana w drugim wydaniu „Wielkiego słownika ortograficznego PWN” pod red. E. Polańskiego (Warszawa 2006) oraz w następnych wydaniach.
Zasady pisowni są również publikowane na stronach internetowych słownika języka polskiego PWN. O zapisie nazw z łącznikiem przeczytamy pod adresem: https://sjp.pwn.pl/zasady/;629536.

Poradnia

08.04.2019

Spółka Akcyjna - pisownia skrótowca

Dzień dobry, na stronach poradni językowej pwn znalazłem następujące uzasadnienie pisowni skrótowca SA bez kropek (Spółka Akcyjna). Odpowiedź pochodzi z 2001, jeśli można, proszę o ustosunkowanie się do niej. Czy jest nadal aktualna? Czy skrót spółki akcyjnej piszemy S.A., czy SA? W różnej literaturze pisze się różnie . Chciałbym mieć odpowiednią podstawę pisowni, abym mógł stosować ten skrót w mojej dokumentacji. Ze skrótem SA mamy istotnie kłopot. Niektórzy piszą go z kropkami, może w przekonaniu, że kropki dodadzą spółce prestiżu, a może z chęci odróżnienia skrótu spółki akcyjnej od skrótu nazwy niemieckich oddziałów szturmowych (Sturmabteilungen). Inni wolą pisać bez kropek i powołują się na przepis dotyczący pisowni skrótowców (ONZ, NATO, USA itp.). Jednak nie jest wcale oczywiste, czy SA jest skrótowcem, czy zwykłym skrótem, tym bardziej że nazwę spółki z ograniczoną odpowiedzialnością piszemy inaczej: Sp. z o. o., S-ka z o. o. lub Ska z o. o.

W przypadku zapisu skrótowca nazywającego Spółkę Akcyjną mamy do czynienia z dwoma normami, które są różne: normą prawną oraz normą językową.
Normę prawną określa Kodeks spółek handlowych, który podaje obowiązujący zapis - sprzeczny z zasadami ortografii:
Art. 305. § 1. Firma spółki może być obrana dowolnie; powinna zawierać dodatkowe oznaczenie „spółka akcyjna”. § 2. Dopuszczalne jest używanie w obrocie skrótu „S.A.”.
Natomiast zgodnie z normą językową tego rodzaju skrótowce powinny być zapisywane bez kropek. Zasady pisowni i interpunkcji ("Kropka w pisowni skrótowców") wskazują:
56.1. W skrótowcach rodzimych i obcych przyswojonych nie stawiamy kropki, np. FSO, UJ, USA (mimo ang. U.S.A.), PS (mimo łac. P.S.), PZMot, MKOl.
(https://sjp.pwn.pl/zasady/Skrotowce;629579.html)
Warto zaznaczyć, że Rada Języka Polskiego w roku 2001 wypowiedziała się o zapisie z kropkami negatywnie:
Jak zapisywać przy nazwie firmy skrótowiec utworzony od słów „spółka akcyjna”: z kropkami (S.A.) czy bez nich (SA)? ­ To pytanie nurtuje wiele osób. Tymczasem odpowiednia zasada jest jednoznacznie sformułowana np. w „Nowym słowniku ortograficznym PWN” pod red. E. Polańskiego (Warszawa 1997). Zgodnie z nią w pisowni skrótowców, zarówno obcych przyswojonych, jak i rodzimych, nie stawia się kropki. Prosty stąd wniosek, że skrótowiec od nazwy „Spółka Akcyjna” nie powinien zawierać kropek. Niestety, twórcy różnych spółek nie przestrzegają tej zasady; co gorsza, jest ona łamana także w Kodeksie handlowym oraz w innych wydawnictwach, gdzie spotyka się błędny zapis „S.A.”.
(http://www.rjp.pan.pl/index.php?option=com_content&view=article&id=226:spoka-akcyjna-czyli-sa&catid=44&Itemid=145)
Mimo że ten stan rzeczy - kolizja normy prawnej i językowej - jest znany, budzi wątpliwości, to jednak trwa. Można przypuszczać, że norma ortograficzna nie zostanie zmieniona, choć niektóre słowniki uwzględniają możliwość dwojakiego zapisu: SA i S.A. (Wielki słownik skrótów i skrótowców, Piotr Müldner-Nieckowski, Wrocław 2007). Z kolei Wielki słownik poprawnej polszczyzny Andrzeja Markowskiego (Warszawa 2004) podaje jako formę poprawną SA, a zapis S.A. notuje z uwagą "rzadkie".
Trudno też rozstrzygać, która z wymienionych norm jest ważniejsza. Z językoznawczego punktu widzenia jest to norma ortograficzna. Niewątpliwie w tekstach urzędowych, oficjalnych oczekuje się zapisu, który jednoznacznie wskazuje na pełną nazwę (spółkę akcyjną) i jest sprecyzowany w Kodeksie spółek handlowych, a więc: S.A. Generalnie w tekstach powinno się przestrzegać normy ortograficznej zapisu skrótowców i używać formy SA (bez kropek).

Poradnia

30.03.2019

Jeździć na rowerze czy rowerem?

Dzień dobry, proszę o pomoc w wyborze prawidłowej formy:
1. Jeżdżę rowerem / jeżdżę na rowerze
2. Ustałem / stanąłem przy drzwiach
3. ... niezniszczone książki ... / ... nie zniszczone książki ...

W pierwszym przypadku poprawne są obydwie podane formy, można ich używać wymiennie, czyli "jeżdżę rowerem" lub "jeżdżę na rowerze".
W drugim poprawna jest forma "stanąłem przy drzwiach".
W trzecim poprawny pod względem ortograficznym jest zapis "niezniszczone książki".

Poradnia

23.03.2019

Wyrażenie "pisarki realistki". Z łącznikiem czy bez?

Szanowna Poradnio, który z zapisów jest poprawny: pisarki-realistki czy pisarki realistki (kontekst: Dostrzegają wprawdzie pisarki-realistki klasowe uwarunkowania ludzkiego losu, jednak rozwiązanie sprzeczności społecznych postulują na drodze moralnego odrodzenia społeczeństwa)?

Reguły pisowni z łącznikiem ujmują zasady pisowni i interpunkcji zawarte między innymi w słownikach ortograficznych PWN. Przytaczamy je poniżej z odpowiednimi numerami za Zasadami pisowni i interpunkcji (red. Edward Polański):
51.Pisownia z łącznikiem dwuczłonowych rzeczowników typu laska-parasol, ława-stół, pralka-suszarka, kupno-sprzedaż, cud-dziewczyna.
51.1. Z łącznikiem pisze się zestawienia rzeczownikowe o członach równorzędnych, które oznaczają równoważne cechy lub funkcje osoby lub przedmiotu, np. fryzjerka-kosmetyczka to osoba wykonująca równocześnie dwa zawody wyznaczone członami zestawienia, laska-parasol to przyrząd pełniący równorzędnie funkcje laski i parasola.
51.2. W rzeczownikach złożonych z dwóch różnych członów znaczeniowo nierównorzędnych piszemy wyjątkowo łącznik wtedy, gdy kolejność tych członów została przestawiona, np. herod-baba, cud-dziewczyna, czar-ziele, cud-dieta. Coraz więcej takich konstrukcji pojawia się w polszczyźnie pod wpływem języka angielskiego. Ich pisownia jest niejednolita, dlatego każdy przykład należy traktować indywidualnie i sprawdzać w słowniku.
25. Pisownia zestawień typu artysta malarz, lekarz chirurg, zamachowiec samobójca, pies przewodnik, ryba piła, samochód pułapka, statek cysterna.
Tego typu zestawienia mają pisownię rozdzielną. Człon drugi zestawienia pełni funkcję określenia członu pierwszego, np. artysta grafik to artysta tworzący przede wszystkim grafiki, inżynier górnik to inżynier ze specjalnością górniczą. Stosunek tych członów względem siebie jest znaczeniowo nierównorzędny. Należą tu również takie przykłady zestawień, jak: człowiek encyklopedia, filmowiec dokumentalista, kasza manna, kobieta inżynier, kobieta wampir, kołnierzyk golf, ludzie nietoperze, ludzie strusie, miasto ogród, pilot oblatywacz, poseł sprawozdawca.
Istnieją ponadto zestawienia zawierające nazwiska, typu Małysz skoczek, Grabowski aktor. Konstrukcje tego typu nie występują w polszczyźnie zbyt często, niemniej jednak się zdarzają, np. Małysz kierowca rajdowy cieszy się wśród kibiców nie mniejszą popularnością niż Małysz skoczek narciarski. Wolę Grabowskiego aktora niż Grabowskiego piosenkarza.

Z zasad pisowni wynika więc jednoznacznie, że połączenie, które Pan podaje jest nierównorzędne (człon drugi dookreśla człon pierwszy, wskazuje na pewna kategorię pisarek), a zatem powinien mieć postać: pisarka realistka. Z łącznikiem trzeba by zapisać połączenia: pisarka-aktorka, pisarka-podróżniczka itp.

Poradnia

23.03.2019

Kłopoty z odmianą i pisownią

Dzień dobry! Jestem cudzoziemcem i mam problem z odmianą. Proszę o pomoc i wytłumaczenie uzasadnienia poprawności:
1) Który dopełniacz liczby pojedynczej rzeczownika "żywot" jest poprawny: żywota czy żywotu?
2) Które formy narzędnika liczby mnogiej rzeczowników "wentylator" i "akumulator" są poprawne: wentylatormi czy wentylatorami, akumulatormi czy akumulatorami?
3) Jak brzmi dopełniacz liczby mnogiej rzeczownika "sadz"?
4) Jak piszemy "mało/wydajny": razem czy osobno?

Kolejno odpowiadamy na Pani pytania i wyjaśniamy:
1) jeśli wyraz "żywot" ma znaczenia 'życie, sposób, tryb życia' lub 'istnienie', poprawny jest dopełniacz "żywota" (jest to dopełniacz równy biernikowi); użycie wyrazu z przestarzałym znaczeniem 'opis życia, życiorys' wymaga dopełniacza o postaci "żywotu"
2) poprawne są formy "wentylatorami, akumulatorami"; końcówka -ami jest dominującą i zarazem nowszą końcówką narzędnika liczby mnogiej, a końcówka -mi ma charakter wyjątkowy i jest właściwa tylko niektórym formom (np. liśćmi, nićmi, końmi, sańmi); jeśli pojawia się wątpliwość, czy użyć końcówki -ami czy -mi zawsze lepiej wybrać -ami
3) tutaj nie mamy pewności, o jaki rzeczownik chodzi: czy jest to "sadz", a może "sadza"?
Jeśli jest to "sadz" 'rodzaj skrzyni', to dopełniacz l.mn. ma postać "sadzów" i jest to regularny dopełniacz l.mn. dla rzeczowników rodzaju męskiego. Jeśli to "sadza", to dopełniacz l. mnogiej ma postać "sadzy". Uzasadnienie wynika z przynależności do typu deklinacyjnego i tradycji odmiany tej formy.
4) w tym wypadku formę podaje każdy słownik ortograficzny (mało wydajny; przysłówek piszemy zazwyczaj osobno z imiesłowem przymiotnikowym).
W wypadku problemów z odmianą takich form rzeczownikowych, jakie Pani podaje, można skorzystać ze Słowników języka polskiego, również w wersji online (np. https://sjp.pwn.pl, https://www.wsjp.pl). W artykułach hasłowych są podawane końcówki fleksyjne odpowiednich przypadków.

Poradnia

22.02.2019

Przyimek "z" czy "ze" przed skrótowcem SPE?

Mam następującą wątpliwość: jakiej formy przyimka (z czy ze) należy używać przed skrótowcem "SPE" oznaczającym "specjalne potrzeby edukacyjne", który przez profesjonalistów wymawiany jest głoskowo jako "spe"? Będę wdzięczna za pomoc.

Zgodnie z normą językową przed wyrazami rozpoczynającymi się od spółgłoski: s, z, ś, ź, sz, rz, ż, po której następuje inna spółgłoska oraz przed wyrazami rozpoczynającymi się od kilku spółgłosek używa się przyimka o postaci rozszerzonej - "ze". Poprawna forma podanego przez Panią połączenia ma więc postać "ze SPE".

Poradnia