Poradnia

Pytania i odpowiedzi

kategoria: Składnia

18.10.2019

Bać się - szyk zaimka "się"

Dzień dobry!
Chciałabym zapytać, czy jest dopuszczalny zapis "Marlene nie bała przeciwstawić się Hitlerowi", czy też musi być koniecznie "Marlene nie bała się przeciwstawić Hitlerowi". Bardzo dziękuję za odpowiedź.

Zaimek "się" może występować w różnych miejscach zdania. Nie należy umieszczać go na początku i na końcu zdania, o ile nie mamy do czynienia ze zdaniem składajacym się z samego orzeczenia (np. Bać się). Wówczas pozycja końcowa jest niejako naturalna. W innych wypadkach zaleca się stosowanie "się" przed czasownikiem, ale nie jest to reguła. Zaimek może być również umieszczany bezpośrednio po czasowniku, a także w pewnej odległości od czasownika, oddzielony innymi częściami zdania.
W podanym zdaniu zaimek "się" jest integralną częścią formy "bać się", która jest całością morfologiczną i semantyczną. W języku polskim nie funkcjonuje bowiem czasownik "bać". W zdaniu czasownik ten może przyjąć szyk "bać się" lub "się bać". Względy morfologiczne (budowa formy), logiczne i stylistyczne skłaniają do zastosowania wersji: "Marlene nie bała się przeciwstawić Hitlerowi", która pozwala na zachowanie spoistości formy "bać się".

Poradnia

10.10.2019

"W zeszłym ..." i "w zeszły ..."

Dzień dobry, dlaczego mówimy ‘w zeszłym tygodniu, roku’ etc. a ‘w zeszły wtorek, czwartek’ etc. Czy dni tygodnia są wyjątkiem?
Dziękuję za pomoc.

Różnica w konstrukcji składniowej przedstawionych połączeń wyrazowych wynika z konieczności użycia różnych form przypadkowych. Nie mamy tu do czynienia z wyjątkiem od reguły. Połączenia "w zeszłym" / "w zeszły" wskazują na określony przedział czasu lub czas. Dla wyrażenia tego znaczenia rzeczowniki tydzień, rok, miesiąc łączą się z przyimkiem "w" w miejscowniku (w roku, w tygodniu, w zeszłym miesiącu, w zeszłym roku itd.), natomiast nazwy dni tygodnia wymagają użycia biernika (w niedzielę, w zeszły wtorek, w poprzedni piątek itd.).

Poradnia

07.10.2019

Czy w pismach urzędowych można odmieniać nazwy?

Dzień dobry. Mam pytanie, czy w pismach urzędowych np. oświadczeniu klienta powinno się pisać: "zarejestrowanego pod numerem KRS w VIII Wydziale Gospodarczym Krajowego Rejestru Sądowego" czy "zarejestrowanego pod numerem KRS w VIII Wydział Gospodarczy Krajowego Rejestru Sądowego" ?

Nie ma żadnego powodu, żeby nie odmieniać wyrażenia występującego po przyimku "w", który narzuca formę określonego przypadka gramatycznego, w tym zdaniu miejscownika. Tak więc poprawny jest zapis: "zarejestrowanego pod numerem KRS w VIII Wydziale Gospodarczym Krajowego Rejestru Sądowego".
Jeśli zależy Pani na zachowaniu formy mianownika, to może Pani przyimek zastąpić przecinkiem: "zarejestrowanego pod numerem KRS, VIII Wydział Gospodarczy Krajowego Rejestru Sądowego".

Poradnia

04.07.2019

Czy przecinek jest potrzebny?

Szanowna Poradnio, nurtuje mnie następująca kwestia: czy możemy postawić przecinek przed "jako", jeśli wprowadza ono fragment dopowiedziany? Dziś zauważyłam takie zdanie: "W 1989 r. zostało utworzone w Stanach Zjednoczonych Amerykańskie Stowarzyszenie Neurologiczne, jako odpowiedź na prace i studia prowadzone w zakresie edukacji społeczeństwa", i tak się zastanawiam, czy przecinek na pewno został postawiony we właściwym miejscu.
Będę niezmienie wdzięczna za rozwianie moich wątpliwości (słowniczek Podrackiego i Gałązki wspomina o przecinku przed "jako" wtedy, gdy wprowadza ono wtrącenia, nie mówi natomiast nic o tym, jak należy postępować w przypadku dopowiedzeń otwieranych tym przyimkiem).

Czy w zdaniu "Julia po odrobieniu lekcji i zjedzeniu obiadu zasnęła" powinien być przecinek?

Zasadniczo stawiamy przecinek przed każdym spójnikiem, który wprowadza dopowiedzenie. Dotyczy to nawet takich spójników, przed którymi - poza wspomnianą sytuacją dopowiedzenia - przecinków nie stawiamy (i, albo itp.).
Wątpliwości w podanym zdaniu może natomiast budzić użycie "jako" w funkcji wprowadzającej dopowiedzenie (polecamy przeanalizowanie definicji: https://sjp.pwn.pl/szukaj/jako%20II.html, https://sjp.pwn.pl/sjp/jako-I;2467293.html). W związku z tym przecinek użyty przed "jako" jest niepotrzebny.
W przypadku drugiego zdania zasady poprawności interpunkcyjnej nie wskazują na konieczność wstawienia w nim przecinka (przecinków). Oczywiście istnieją jeszcze względy komunikacyjne. Jeżeli intencją nadawcy (autora) zdania byłoby wyeksponowanie pewnych treści, to można by wydzielić przecinkami okoliczniki "po odrobieniu lekcji i zjedzeniu obiadu" ("Julia, po odrobieniu lekcji i zjedzeniu obiadu, zasnęła").

Poradnia

28.06.2019

Kłopotliwy przecinek

Szanowna Poradnio!
Czy powinnam postawić przecinek przed lub w zdaniu: Następna kwestia to przystosowanie istniejącego obiektu do nowych wymagań, bez zmiany jego funkcji lub tworzenie przestrzeni rekreacyjnych dla dzieci w parkach?

Skoro postawiła Pani przecinek przed wyrażeniem "bez zmiany jego funkcji", to nabrało ono charakteru dopowiedzenia, dlatego też trzeba wydzielić je przecinkiem z obydwu stron (drugi przecinek przed lub). Równie dobrze może Pani nie stawiać przecinków w tym zdaniu, decyzja należy do Pani.

Poradnia

18.06.2019

Błogosławić kogo czy komu?

Dzień dobry. Moje pytanie dotyczy słowa "błogosławić", a dokładniej czy błogosławić można kogoś, czy komuś. W psalmie 67 jest wyraźnie „Niechaj NAM Bóg błogosławi”, natomiast błogosławieństwo na koniec każdej mszy św. to "Niech WAS błogosławi Bóg Wszechmogący..." Przykłady jednej i drugiej formy możemy znaleźć w pieśniach i liturgii mszy św. wiele. Jaka jest poprawna forma? A może obie?

Pytanie dotyczy dwóch kwestii. Pierwsza, zasadnicza, związana jest ze znaczeniem czasownika "błogosławić", z którym łączy się użycie odpowiedniego przypadka gramatycznego rzeczownika. Wielki słownik poprawnej polszczyzny PWN podaje następujące zasady:
1. Jeśli czasownik oznacza 'udzielać błogosławieństwa, żegnać znakiem krzyża; powierzać kogoś/coś opiece Boga, kreśląc nad nim znak krzyża', to wówczas błogosławi się kogoś/coś, tak jak w przykładzie "Niech Was błogosławi Bóg Wszechmogący...." - "błogosławi" ma właśnie takie znaczenie.
Druga kwestia wiąże się z możliwością wystąpienia przestarzałej, nacechowanej stylistycznie składni - błogosławić komuś/czemuś. Zatem użycie czasownika w tym znaczeniu dopuszcza obydwa związki składniowe: częściej używane "błogosławić kogo" i rzadziej "błogosławić komu".
2. Kolejne znaczenie czasownika "błogosławić" to 'życzyć komuś przychylności losu, pomyślności, sprzyjać komuś; brać w opiekę i obdarzać łaską'. Wymaga ono użycia składni: błogosławić komuś/czemuś, tak jak w przykładzie "Niech nam Pan Bóg błogosławi".
Z kolei uwzględniając dane zawarte w Wielkim słowniku języka polskiego, publikowanym online (https://www.wsjp.pl/), który nie jest słownikiem normatywnym, ale notuje sposoby używania języka, trzeba podać, że w wypadku pierwszego i drugiego znaczenia są używane obydwa związki składniowe: z dopełniaczem i celownikiem (https://www.wsjp.pl/index.php?id_hasla=9878&id_znaczenia=4787948&l=3&ind=0; https://www.wsjp.pl/index.php?id_hasla=9878&id_znaczenia=4787950&l=3&ind=0.).

Poradnia

04.04.2019

Problemy z referencją zaimków

Szanowna Poradnio! Zauważyłam, że mam dość często problem z referencją, zwłaszcza gdy w zdaniu jest wtrącenie lub dopowiedzenie. Podam może przykłady:
1. Bardzo lubię rozmawiać ze zwierzętami, zwłaszcza z psami. Są one takie łagodne (zwierzęta czy psy).
2. Do miasta wjeżdżali kupcy i maklerzy kierujący się na rynek. Byli oni liczni (kupcy i maklerzy czy maklerzy).
Czytałam na stronie Poradni PWN następującą poradę: https://sjp.pwn.pl/poradnia/haslo/zaimki-o-niejednoznacznej-referencji;15420.html, ale nadal miewam często wątpliwości. Co zrobić, gdy nie mamy pewności, do czego odnosi się dany zaimek?

Przy rozstrzyganiu referencji zaimków pomocne są dwie zasady:
- zaimek odnosimy najczęściej do ostatniego rzeczownika w zdaniu, tego, który jest najbliżej zaimka (na co też wskazuje przytaczana przez Panią porada),
- odczytujemy sens zdania, intencję nadawcy (często posiłkując się szerszym kontekstem, naszą podstawową wiedzą o rzeczywistości) i wówczas odnosimy zaimek do tego rzeczownika, z którym znaczeniowo naturalnie jest powiązany; bywa, że nie jest to rzeczownik poprzedzający zaimek.
Jak wynika z powyższego, nie jest możliwe rozwianie wszystkich wątpliwości. W konkretnych zdaniach trzeba wziąć pod uwagę obie zasady. A gdy mimo to wątpliwości istnieją, to warto przeredagować zdanie (jeśli jesteśmy jego autorem) lub przeczytać szerszy kontekst (jeśli jesteśmy odbiorcą). W podanych przez Panią zdaniach nie zauważamy problemu: w pierwszym zaimek odnosi się do poprzedzającego rzeczownika, w drugim - do obu rzeczowników (które są podmiotem zbiorowym).

Poradnia