Poradnia

Pytania i odpowiedzi

kategoria: Znaczenie

19.03.2020

Co oznacza "gros"?

Dzień dobry
Czy faktycznie słówko „gros” może spełniać w określonych przypadkach rolę zaimka nieokreślonego i oznaczać np. "trochę"
(pomijając znaczenie „większa część” oraz „tuzin tuzinów”)?
Cytat:
„Gros (czytamy: [gro]) łączy się z czasownikiem w rodzaju nijakim, np. „Gros książek rozeszło się przed końcem roku” (Inny słownik języka polskiego). Pod tym względem słowo to jest podobne do zaimków liczebnych nieokreślonych, np. trochę lub ileś, i powinno być traktowane tak jak one.”
https://sjp.pwn.pl/poradnia/haslo/gros;11998.html
Dziękuję.

Przytaczana odpowiedź Poradni PWN odnosi się do cech gramatyczno-składniowych wyrazu gros, nie do jego znaczenia. Ściślej, wskazuje na rodzaj, w jakim gros łączy się w wypowiedzeniu z czasownikiem. I właśnie pod tym względem można mówić o jego podobieństwie do zaimków liczebnych typu trochę, ileś. Podobnie jak gros łączą się z czasownikiem w rodzaju nijakim (Gros książek rozeszło się..., Ileś książek rozeszło się..., Trochę książek rozeszło się...). Taka właśnie jest informacja zawarta w cytowanej odpowiedzi z Poradni PWN.
W odpowiedzi nie ma mowy o zmianie znaczenia gros, o jego znaczeniowym upodobnieniu się do trochę czy ileś. Oczywiście wyrazy: gros, ileś i trochę łączy pewna ogólna cecha znaczeniowa (liczebność), niemniej każdy z nich zachowuje swoje odrębne znaczenie szczegółowe. Nie ulega wątpliwości, że utrwalone znaczenie gros (które Pan podaje) pozostaje bez zmian. Gros oznacza 'większą część czegoś, większość'.

Poradnia

27.02.2020

O zapisie wyrażeń "dziadek nie dziadek", "mąż nie mąż"

Dzień dobry
Szanowni Państwo, mam pytanie następujące: Chcę użyć w odniesieniu do mężczyzny, którego w rodzinie nazywa się dziadkiem, choć nim tak naprawdę nie jest, określenia: dziadek-nie dziadek. Czy taka konstrukcja jest dopuszczalna, czy też może pisownia powinna być inna? Z góry dziękując za odpowiedź, pozdrawiam.

Jeśli chce Pan użyć przedstawionej konstrukcji, to oczywiście może Pan to zrobić. W relacjach familijnych, nieoficjalnych konstrukcja ta jest jak najbardziej odpowiednia. Sposób jej zapisu reguluje zasada ortograficzna, którą zamieszczamy poniżej:
Partykuła nie, pisana jest osobno, jeśli występuje między identycznymi formami, tworzy wyrażenie uogólniające lub wskazujące na niepewność co do opisywanego obiektu, np.: Pogoda nie pogoda, pracować trzeba; Święto nie święto, zawsze ubiera się elegancko; Spojrzał na mnie przenikliwym wzrokiem ten jej mąż nie mąż.
Zgodnie z podaną zasadą powinien Pan używać zapisu "dziadek nie dziadek".

Poradnia

27.02.2020

Proszę się rozpłaszczyć...?

Czy poprawne jest wypowiedzenie: Proszę się rozpłaszczyć (czyli zdjąć płaszcz czy okrycie wierzchnie)?

Wielki słownik poprawnej polszczyzny PWN użycie czasownika "rozpłaszczyć się" w znaczeniu `zdjąć płaszcz, okrycie`uznaje jednoznacznie za błędne. Słownik języka polskiego PWN kwalifikuje ten czasownik jako potoczny (sjp.pwn.pl). Wielki słownik języka polskiego opatruje słowo "rozpłaszczyć się" kwalifikatorami: potoczny, żartobliwy, niepoprawny (kwestionowany) (wsjp.pl).
Powyższe informacje wskazują, że zakres użycia rozpatrywanego czasownika jest ograniczony do sytuacji nieoficjalnych, towarzyskich, familiarnych itp., w których dopuszcza się zabawę, żartobliwą grę słowną opartą na dwuznaczności tego czasownika. W sytuacjach oficjalnych, w których wymaga się używania form poprawnych pod względem językowym, radzimy nie używać zdania "Proszę się rozpłaszczyć", lecz sformułować prośbę inaczej, np. "Proszę zdjąć płaszcz".

Poradnia

18.02.2020

Co oznacza "powietrze" w pieśni błagalnej?

Szanowni Państwo,
w pieśni błagalnej "Święty Boże" śpiewamy:
"Od powietrza, głodu, ognia i wojny
Wybaw nas Panie!".
Proszę powiedzieć, dlaczego Bóg ma nas uchronić przed powietrzem? Czy znamy inny przekład właściwej suplikacji?
Z góry dziękuję za odpowiedź i łączę wyrazy szacunku.

Tekst hymnu (pieśni) "Święty Boże" powstał w czasie, kiedy słowo powietrze oznaczało również morowe powietrze, czyli epidemię śmiertelnej choroby zakaźnej - dżumy, tyfusu, cholery; tak zwany mór. Powietrze, rozumiane jako "złe powietrze", postrzegano jako roznoszące choroby zakaźne i przyczyniające się do śmierci ludzi i zwierząt. To oczywiste, że prosi się Boga, żeby chronił ludzi przed tak rozumianym powietrzem.
Prośba ta wydaje się równie uzasadniona dzisiaj, może nawet w szerszym sensie, jeśli weźmiemy pod uwagę skażenia radioaktywne przenoszone przez powietrze, smog przyczyniający się do chorób i śmierci, a także pojawiające się śmiertelne, zakaźne choroby (ospa, odra, koronawirus). Warto przy okazji zwrócić uwagę, że ospa znana jest jako ospa wietrzna, co wskazuje na to, że jest przenoszona przez powietrze, drogą kropelkową.
Nie wiemy, czy istnieje inny przekład tego tekstu. Ten wydaje się jak najbardziej sensowny i zrozumiały, a także aktualny.

Poradnia

14.02.2020

Reprezentacyjny a reprezentatywny - różnica znaczeniowa

Dzień dobry, moja wątpliwość dotyczy słów "reprezentacyjny" oraz "reprezentatywny". Zapoznałem się z wyjaśnieniami na kilku stronach internetowych, jednak żadna informacja nie dała mi 100% pewności co do zastosowania tych wyrazów i nadal istnieje niejasność, która jest powodem "sporu" w miejscu pracy :)
Otóż w przypadku, gdy w firmie obowiązuje służbowy uniform, którego nieodłącznym elementem jest plakietka imienna to osoba bez plakietki:
- nie jest reprezentacyjna (ponieważ nieprawidłowo reprezentuje firmę na zewnątrz)
- nie jest reprezentatywna (ponieważ nie posiada pełni cech wyglądowych pracowników danej firmy)?
Będę niezmiernie wdzięczny za pomoc!

Wydaje się, że objaśnienia zawarte w słownikach są dość precyzyjne i pomocne w ustaleniu znaczenia wyrazów i różnicy między nimi. Spójrzmy chociażby do Wielkiego słownika języka polskiego online: wsjp.pl.
Reprezentacyjny to 'taki, który swoim wyglądem sprawia lub ma sprawiać bardzo dobre wrażenie' (https://www.wsjp.pl/index.php?id_hasla=29124&id_znaczenia=5169352&l=22&ind=0).
Reprezentatywny to 'mający cechy charakterystyczne dla jakiejś zbiorowości i przez to dający o niej ogólne pojęcie' (https://www.wsjp.pl/index.php?id_hasla=29125&id_znaczenia=3872569&l=22&ind=0). Różnica znaczeniowa jest więc zasadnicza.
Jeśli wziąć pod uwagę podany w pytaniu przykład, to osobę noszącą uniform z plakietką, zgodnie ze standardem ustalonym w firmie, trzeba uznać za reprezentatywną, czyli mającą cechy oczekiwane, typowe, charakterystyczne dla danej zbiorowości. Brak plakietki powoduje, że osoba jest niereprezentatywna dla danej społeczności (firmy).
Na znaczenie słowa reprezentacyjny składają się inne elementy semantyczne. Osoba może mieć uniform, plakietkę, lecz nie robi dobrego wrażenia (niewłaściwa mowa ciała, niestaranny wygląd itd.), jest tym samym niereprezentacyjna. Co więcej, osoba może nie mieć plakietki przy uniformie i być reprezentacyjna.

Poradnia

10.02.2020

Spójnik "ani" w zdaniach zaprzeczonych

Szanowna Poradnio,
czy stosowanie spójnika "i" zamiast "ani" w przeczeniach jest dozwolone? Kilka przykładów:
"Nie lubię cię i nie kocham".
"Nie daję się apatii i zwątpieniu".
"Nie mam już problemów z pamięcią i koncentracją".
Czy słusznie dopatruję się błędu w doborze spójnika w zdaniu: "To nie jest denuncjacja czy donosicielstwo, ale nasz moralny, ludzki obowiązek". Czy zamiast "czy" nie powinnno być "ani"?
Będę niezmiernie wdzięczna za rozwianie moich wątpliwości.

Podnoszone wątpliwości jednoznacznie rozstrzyga Wielki słownik poprawnej polszczyzny PWN (red. Andrzej Markowski). Spójnik „ani” łączy człony równorzędne w zdaniu zaprzeczonym. Zatem w zdaniach zaprzeczonych, przytoczonych w pytaniu (oraz podobnych), niepoprawne jest używanie spójnika „i”. Użycie spójnika „i” jest poprawne w zdaniach twierdzących. Dodajmy, że zwykle spójnik „ani” występuje w wersji podwojonej, tzn. "ani ..., ani", choć użycie pojedynczego spójnika też jest możliwe.
Jeśli chodzi o zdanie "To nie jest denuncjacja czy donosicielstwo...", to w pierwszej kolejności warto zwrócić uwagę na użycie w funkcji wyłączającej dwóch rzeczowników o bliskim znaczeniu: "denuncjacja" i "donosicielstwo".
Użycie koniecznego w takiej konstrukcji spójnika "ani" - łączącego składniki współrzędne zdania zaprzeczonego - wiąże się z różnymi znaczeniami tych składników.

Poradnia

06.02.2020

"Rojenia" - archaizm czy neologizm?

Dzień dobry!
Czy słowo "rojenia" uznajemy w języku polskim za archaizm, czy neologizm?
Dziękuję za odpowiedź.

Słowo "rojenie" (używane częściej w mianowniku lmn. jako rojenia) oznacza 'marzenie o czymś, co jest prawie niemożliwe do osiągnięcia; mrzonkę' (wsjp.pl). Utworzone zostało w sposób regularny od czasownika "roić". Przez niektóre słowniki języka polskiego kwalifikowane jest jako książkowe, co oznacza, że słowo jest używane w języku pisanym w celu podniesienia stylistycznych walorów tekstu.
"Rojenie" nie jest archaizmem, choć jego historia sięga XVI w., ani neologizmem. Należy do zasobu słownictwa używanego rzadziej.

Poradnia