Poradnia

Pytania i odpowiedzi

kategoria: Słownictwo

07.04.2021

Obaj i obydwaj

Dzień dobry,
zwracam się z prośbą o wyjaśnienie pewnej kwestii językowej. Chodzi mianowicie o zwrot "obaj/obydwaj mężczyźni". Wszakże wiadomo, że "obaj" bądź "obydwaj" to wyrazy, które odnoszą się właśnie do kogoś płci męskiej.
Według mnie zwrot jest poprawny, ponieważ do słowa "obaj" zamiast słowa "mężczyźni" możemy dodać słowo "chłopcy" - aby wskazać, że chodzi o kogoś płci męskiej, jednak dużo młodszego.
Czy wobec tego zwroty takie jak: "obaj mężczyźni poszli", "obydwaj starsi mężczyźni poszli" bądź "obaj chłopcy przyszli", są poprawne?
Z góry dziękuję za odpowiedź.
Z poważaniem

Rzeczywiście, liczebniki obaj I obydwaj łączone są z rzeczownikami męskoosobowymi. Zatem poprawne są wszystkie te połączenia, w których z tymi liczebnikami używane są rzeczowniki typu: mężczyźni, lekarze, kolejarze, policjanci, chłopi, sklepikarze, motocykliści itp.

Poradnia

10.03.2021

Czy poprawne są wyrazy antyprawosławizm i antylitwinizm?

Dzień dobry.
Szanowni Państwo, skoro używamy określenia: antykatolicyzm, to czy prawidłowe jest określenie antyprawosławizm? A przy okazji: czy można użyć określenia: antylitwinizm, jako zamiennika słowa: antylitewskość? Ortograf.pl zaznacza oba określenia jako nieprawidłowe. Jeśli rzeczywiście są wadliwe, to czy dopuszczalne jest użycie ich na zasadzie słowotwórstwa?
Z góry dziękując za odpowiedź, pozdrawiam.

Aby ocenić poprawność podawanych wyrazów złożonych, należy wziąć pod uwagę zarówno poprawność podstawy słowotwórczej, znaczenie przedrostka, reguły słowotwórcze, a ponadto społeczny zwyczaj językowy (uzus) i normę językową. Nie wszystkie możliwe do utworzenia wyrazy są dopuszczane przez normę językową.
Jeśli chodzi o pierwszy przykład, sama nazwa prawosławizm nie jest poprawna, stąd nie będzie też poprawny antyprawosławizm. Przedrostek anty- można dodać jedynie do poprawnej nazwy wyznania - prawosławie. Słownik języka polskiego PWN (www.sjp.pwn) podaje m.in. takie znaczenie anty-: `pierwszy człon wyrazów złożonych mający znaczenie `przeciwdziałający, występujący przeciw, przeciwny`. Słowniki nie notują jednak nazwy antyprawosławie, byłby to więc neologizm i jego użycie w wypowiedzi musi być czytelne dla odbiorcy i uzasadnione funkcjonalnie.
Podobnie należy potraktować kolejny przykład. Jeśli chcemy wskazać na charakterystyczny dla jakiejś narodowości zbiór cech, to będzie to litewskość (jak polskość). Forma litwinizm w tym znaczeniu nie jest poprawna, ma całkiem inne znaczenie. Tym bardziej więc nieczytelna byłaby konstrukcja antylitwinizm.
Dodajmy, że wskazujemy jedynie na poprawność systemową (słowotwórczą). Autor wypowiedzi może czasem celowo (i świadomie) przekraczać normy językowe, aby osiągnąć jakiś cel komunikacyjny.

Poradnia

25.02.2021

Szczepionka przeciw czy na co?

Dzień dobry,
czy któraś z powyższych form jest nieprawidłowa? Czy też można ich używać zamiennie, niezależnie od tego, czy chcemy powiedzieć o szczepionce przeciw/przeciwko/ na chorobie(-ę) (np. COVID-19), czy też wirusowi(-a) (np. koronawirusa)?
Z wyrazami szacunku

Wielki słownik języka polskiego (dostępny także online: www.wsjp.pl) podaje jako poprawne wszystkie wymieniane przez Pana konstrukcje: szczepionka przeciw/ przeciwko czemu? (grypie, wściekliźnie, koronawirusowi) i szczepionka na co? (grypę, wściekliznę, koronowirus). Trzeba jednak dodać, że pierwsza konstrukcja - szczepionka przeciw/ przeciwko czemu - jest staranniejsza.

Poradnia

25.02.2021

Paranoidować, czyli o używaniu neologizmów

Czy słowo ,,paranoidować" jest poprawne? Spotykałam się z nim wiele razy, jednak nie ma go w słowniku.
Pozdrawiam

Słowa "paranoidować" nie notują ani korpusy języka polskiego, ani zbiory rejestrujące nowe słownictwo (np. Obserwatorium Językowe Uniwersytetu Warszawskiego, https://nowewyrazy.uw.edu.pl/projekt.html). Przegląd stron internetowych wskazuje, że formy wyrazu „paranoidować” są używane w tekstach internetowych (takich jak blogi czy komentarze) w znaczeniu 'zachowywać się nienormalnie, wpadać w paranoję'. Generalnie przykłady stosowania tego czasownika w tekstach pisanych są dość rzadkie.
Nie ulega wątpliwości, że czasownik „paranoidować” nie jest jeszcze akceptowany w języku ogólnym. Jest to rodzaj neologizmu spełniającego głównie funkcję ekspresywną i jeśli jest czytelny dla odbiorcy, to może być używany w komunikacji potocznej, nieoficjalnej.

Poradnia

22.02.2021

Księgowy i księgowa

Uprzejmie proszę o wskazanie czy na pieczątce zamówionej kobiecie powinien być zapis Księgowa czy Księgowy, Główna Księgowa czy Główny Księgowy?
Serdecznie pozdrawiam

Jeśli istnieją formy żeńskie rzeczowników, zwłaszcza utrwalone, powinniśmy je stosować. Wielki słownik języka polskiego podaje, że w odniesieniu do kobiet używa się wyrazu księgowa, do mężczyzn - księgowy (www.wsjp.pl). A zatem na na pieczątce dla kobiety powinny znaleźć się zapisy: Księgowa i Główna Księgowa.

Poradnia

22.02.2021

Czy istnieje wiedza merytoryczna?

Szanowni Państwo!
Czy zyskująca popularność zbitka "wiedza merytoryczna" ma sens? Jeśli tak, to jaka inna wiedza (obok merytorycznej i niemerytorycznej) istnieje?
Z poważaniem

W wypadku tego rodzaju wątpliwości warto najpierw ustalić znaczenie składników tego połączenia w świetle słowników języka polskiego.
Wiedza to, jak podaje Wielki słownik języka polskiego, `wszystko to, czego ludzie się dowiadują, ucząc się lub poznając świat`(www.wsjp.pl) . Możliwe jest zatem dookreślenie rodzaju tej wiedzy, jej zakresu itp. Wspomniany słownik podaje przykładowe połączenia: wiedza ekspercka, encyklopedyczna, fachowa, specjalistyczna; ogólna, potoczna; tajemna; praktyczna, teoretyczna; informatyczna, lingwistyczna, matematyczna, prawnicza...
Z kolei przymiotnik merytoryczny Słownik języka polskiego PWN definiuje jako: 'dotyczący treści sprawy, a nie jej strony formalnej` (www.sjp.pwn.pl) . Jest to więc synonim słów: profesjonalny, fachowy, rzetelny. W przypadku słowa merytoryczny notowane są połączenia: merytoryczna/-y dyskusja, aspekt, błąd, poziom, wartość, zarzuty (www.wsjp.pl).
Połączenie „wiedza merytoryczna” nie jest wprawdzie wymieniane w słownikach, niemniej coraz częściej pojawia się w wypowiedziach medialnych, wykorzystywane jest środowiskowo, w tekstach ogłoszeń o pracy i innych. Wyrażenie to wskazuje na pewien zakres wiedzy, na jej specjalistyczny charakter - w przeciwieństwie np. do wiedzy ogólnej, potocznej, zdroworozsądkowej. Nie jest wprawdzie zbyt zręczne semantycznie i stylistycznie, ale komunikatywne i czytelne dla odbiorcy.

Poradnia

09.02.2021

o użyciu określeń polski i w polsce

Dzień dobry,
Proszę o informację, które z poniższych zdań jest poprawne:
,,Największym polskim miastem jest Warszawa’’.
,,Warszawa jest największym miastem w Polsce’’.
Czy można użyć przymiotnika np. ,,polski'' w przypadku, gdy kontekstem jest największe miasto. Czy to jest wtedy prawidłowo powiedziane? Moim zdaniem to drugie zdanie jest poprawne, ale nie wiem, czy mam rację. Według mnie, przymiotnik określa bardziej charakter narodowościowy albo społeczność, np. chińska dzielnica, angielska wioska w Polsce albo polskie miasto w USA. Polskie miasto niekoniecznie musi być w Polsce. Chyba nie zawsze można użyć przymiotnika np. Historia Polski, a nie historia polska. Dodam, że wpisując w wyszukiwarkę Google zdanie: ,, Największe czeskie miasto'', w wynikach wyszukiwania pojawiają
się frazy: Największe miasto w Czechach/ lub Czech, nie zaś czeskie.
Serdecznie dziękuję i pozdrawiam

Obydwa zdania są poprawne, a konstrukcje pod względem semantycznym są równoważne. Przymiotnika „polski” można użyć w odniesieniu do sformułowania „największe miasto”. W tym wypadku wyraz polski oznacza 'znajdujący się na terenie Polski'. Przymiotnik ten może określać cechy etniczne, narodowe, kulturowe, społeczne, a także państwowe, w tym terytorialne. Z tego co nam wiadomo, to raczej trudno wskazać polskie miasto poza Polską. Oznaczałoby to, że w tym mieście mieszkają głównie Polacy i mówi się w nim po polsku.
Równie dobrze można użyć połączenia „największe czeskie miasto”. Jeśli wpiszemy w wyszukiwarkę Narodowego Korpusu Języka Polskiego połączenie „czeskie miasto”, to pojawią się wyniki wskazujące tylko na miasta w Czechach. Podobnie można posługiwać się wyrażeniem „historia polska”, tak jak w tytule dzieła Jędrzeja Kitowicza „Pamiętniki, czyli historia polska”.

Poradnia