Poradnia

Pytania i odpowiedzi

 

29.10.2020

Co jest kubkiem, a co szklanką?

Witam,
czy nazywać plastikowe, przezroczyste naczynie do picia bez uszka kubkiem czy szklanką?

W rozstrzygnięciu pomoże informacja zawarta w Wielkim słowniku języka polskiego (wsjp.pl). Zgodnie z definicją słownikową szklanka to 'szklane naczynie o kształcie walca, czasem lekko rozszerzające się ku górze, o pojemności zbliżonej do ćwierć litra, przeznaczone do picia różnych napojów'. Natomiast kubek to 'nieduże naczynie z uszkiem lub bez uszka, cylindryczne lub o kształcie ściętego stożka, przeznaczone do picia różnych napojów, trzymane w ręku'. Jak wynika z definicji uszko nie jest podstawową cechą kubka. Skoro naczynie nie jest szklane i nie ma uszka, to można je określić nazwą kubek, na co wskazuje m.in. połączenie „plastikowy kubek”, które podaje cytowany wyżej słownik. To powinno wyjaśnić wątpliwości.

Poradnia

29.10.2020

Czy poprawne jest wyrażenie "książka od Adama Mickiewicza"?

Coraz częściej spotykam się w recenzjach książek ze sformułowaniem "książka od Adama Mickiewicza" zamiast po prostu "książka Adama Mickiewicza". Chciałabym się dowiedzieć, czy użycie przedrostka "od" jest tutaj zasadne? Przyznam, że bardzo mnie irytuje ta konstrukcja językowa.

Rzeczywiście, konstrukcja może być irytująca. Przeglądałyśmy korpusy językowe, jednak nie notują one połączenia, o którym Pani pisze. Kwerenda internetowa również nie dała żadnych wyników. Mamy zatem do czynienia z rzadko używanym wyrażeniem, być może używanym w pewnym środowisku. Udało nam się odnotować raczej konstrukcje w rodzaju "książka od wydawnictwa (nazwa)". Wracając do tematu, użycie przyimka "od" w połączeniach "książka od kogoś (nazwisko autora)" nie jest uzasadnione. Wielki słownik poprawnej polszczyzny, podając zakres użyć przyimka "od", nie notuje możliwości tworzenia tego rodzaju wyrażeń. Można je uznać za rezultat wpływu potocznych konstrukcji, w których wskazuje się na twórcę, projektanta danego przedmiotu, np. torebka od Prady, buty od Versace, a także coraz częściej na wytwórcę artykułów żywnościowych, np. chleb od Musiorskiego (piekarnia Musiorski).

Poradnia

28.10.2020

Zapustny czy zapustowy?

Dzień dobry,
dawniej karnawał podobno nazywano „zapustami”. Mam pytanie - jeśli zabawa to... zapustna, czy zapustowa?
Z góry dziękuję za odpowiedź!

Wyraz zapusty oznaczał dawniej dni od święta Trzech Króli do Środy Popielcowej, w czasie których organizowane były bale i zabawy. Jak wskazuje Wielki słownik języka polskiego (wsjp.pl) przymiotnik od tego rzeczownika ma dwie postaci: zapustny i zapustowy. Zwyczajowe połączenie (kolokację) z rzeczownikiem zabawa tworzy jeden z nich: zapustny (zabawa zapustna).

Poradnia

28.10.2020

Półtorej czy półtora?

Proszę o poradę, która forma jest poprawna? Półtora szklanki czy półtorej szklanki?

W wypadku przytoczonego połączenia poprawna jest wersja półtorej szklanki, ponieważ szklanka jest rzeczownikiem rodzaju żeńskiego. Zasady doboru form liczebnika półtora (półtorej) z rzeczownikami podają m.in. słowniki poprawnej polszczyzny. Liczebnik ten przybiera formę półtora w połączeniach z rzeczownikami rodzaju męskiego i nijakiego (półtora: roku, kilograma, chleba, kotleta, mydła, nieszczęścia) oraz półtorej w związkach z rzeczownikami rodzaju żeńskiego (półtorej: szklanki, godziny, łyżki, tony).

Poradnia

14.10.2020

Podać w wątpliwość czy poddać?

Czy sformułowanie poddać w wątpliwość jest poprawne? Czy można tak powiedzieć?

Związek wyrazowy "poddać w wątpliwość" nie jest poprawny. Wielki słownik poprawnej polszczyzny podaje, że zgodne z normą wzorcową jest połączenie "podać w wątpliwość". Informację na ten temat znaleźć można również w internetowym słowniku języka polskiego wsjp.pl - https://wsjp.pl/index.phpid_hasla=39831&ind=0&w_szukaj=w%C4%85tpliwo%C5%9B%C4%87.
Związek "poddać w wątpliwość" jest opatrzony kwalifikatorem normatywnym "kwestionowane", który informuje o niezgodności formy wyrazowej z normą językową.

Poradnia

06.10.2020

Rodzaj rzeczownika a forma orzeczenia

Szanowni Państwo,
Moja znajoma użyła zwrotu: ,,chłopcy bawiły sie klockami". I tudzież nasunęło się pytanie, czy takie zdanie jest poprawne. Słowo ,,chłopcy" odnosiło się do dzieci, więc według znajomej zdanie zostało poprawnie sformułowane. Prosiłabym o rozstrzygnięcie sporu.
Pozdrawiam serdecznie

Z pewnością zdanie jest niepoprawne gramatycznie. Rzeczownik chłopiec jest rodzaju męskiego, co można sprawdzić w słowniku języka polskiego, który jest dostępny online: https://wsjp.pl/index.php?id_hasla=40431&id_znaczenia=5147254&l=4&ind=0.
Rzeczowniki tego rodzaju łączą się w liczbie mnogiej z orzeczeniem w rodzaju męskoosobowym (chłopcy bawili się, skakali itp.). Znaczenie niedorosłości w tym wypadku nie decyduje o połączeniu z orzeczeniem niemęskoosobowym (bawiły).

Poradnia

23.09.2020

O formach nazwisk kobiet

Szanowni Państwo,
chciałabym zapytać czy możliwe jest utworzenie formy odmężowskiej i odojcowskiej od nazwiska zakończonego na -ska, -cka?
Dziękuję za pomoc.

Utworzenie formy odmężowskiej lub odojcowskiej od nazwiska zakończonego na -ska, -cka (Kowalski, Nowacki, Krzycki) jest w języku ogólnym niemożliwe. W języku polskim nie tworzy się tego typu form żeńskich od nazwisk męskich zakończonych w ten sposób. Przyrostki -owa i -ówna, tradycyjnie wyspecjalizowane w tworzeniu nazwisk odmężowskich i odojcowskich, są wykorzystywane w odniesieniu do nazwisk męskich zakończonych na spółgłoskę lub na -o (np. Kowal, Zając, Kraśko). Współcześnie przyrostki te zastąpiły również przyrostki -ina/-yna i -anka tworzące żeńskie formy nazwiskowe od męskich nazwisk zakończonych na -a (Gugała, Skarga). Zdarza się, że formy odmężowskie i odojcowskie od nazwisk na -ska, -cka są tworzone w gwarach ludowych.
Zaznaczyć warto, że we współczesnym języku unika się nazywania kobiet odmęskimi nazwiskami dzierżawczymi, które dodatkowo sygnalizują stan cywilny kobiety.

Poradnia